در حالی که ساکنان اقلیم کردستان عراق امروز (دوشنبه) برای شرکت در همه پرسی استقلال به پای صندوق‌های رأی رفتند، فضای پرتنشی بر این اقلیم حاکم است، کردها هم خوشحالند و هم نگران. خوشحال از برگزاری همه پرسی و استقلال اقلیم‌شان و نگران از آینده مبهم.

به گزارش اعتدال، عبدالباری عطوان، سردبیر روزنامه مستقل رأی الیوم در گزارشی درباره همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق نوشت: من یک بار در زندگی‌ام آن هم در ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۲ در شهر آنکارا با مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق ملاقات داشتم؛ زمانی که در مراسم حزب عدالت و توسعه ترکیه به مناسبت کنفرانس رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه به عنوان دبیرکل این حزب شرکت کرده بودم.

شخصیت‌های برجسته‌ای که در این مراسم بودند نظیر محمد مرسی، رئیس‌جمهور مخلوع مصر که وی نیز در همان زمان در انتخابات پیروز شده بود. مسعود بارزانی و خالد مشعل، رئیس دفتر سیاسی جنبش حماس. این سه تن با استقبال گرمی از سوی میزبان ترکیه‌ای خود مواجه شدند اما استقبال از بارزانی به دلیل روابط شخصی و خانوادگی بین او و اردوغان قابل توجه بود.

دو تن از سه مسؤول مذکور از صحنه سیاسی حذف شدند، اول محمد مرسی که اکنون پشت میله‌‎های زندان به سر می‌برد و دوم مشعل که مدت ریاستش در دفتر سیاسی جنبش حماس به پایان رسیده و اکنون مقیم قطر است. اما نمی‌دانیم آیا مسعود بارزانی نیز بعد از همه پرسی که این همه بر سر برگزاری‌اش اصرار داشت و تمامی میانجیگری‌های بین‌المللی و منطقه‌ای برای لغو یا به تأخیر انداختنش را رد کرد، با همین سرنوشت مواجه خواهد شد یا خیر.

نتایج همه پرسی از چند ماه پیش نهایی شده است و بیشتر رأی دهندگان رأی آری را به صندوق می‌اندازند همانطور که بیشتر نظرسنجی‌ها نشان داده است اما چیزی که مبهم است روز بعد از همه پرسی است. شرایط نشان می‌دهد که مرحله مابعد همه پرسی بسیار سخت و عنوان آن را می‌توانیم بی‌ثباتی بگذاریم و چه بسا آتش جنگ شعله ور شود چراکه با واکنش‌هایی از سوی کشورهای همجوار که همه پرسی را به مثابه اعلام جنگ دانسته‌اند مواجه خواهیم شد.

کردها با اشتیاق وصف ناشدنی در جنگ علیه داعش شرکت کرده و صدها کشته در جنگ آزادی موصل دادند اما این را به درخواست آمریکا و در مقابل وعده استقلال و اما بدون توافق با زمان اعلام آن انجام دادند.

جنگ علیه داعشی که اضداد، کرد و عرب، ترک و ایرانی، آمریکایی و روسی، مسلمانان و مسیحیان، اهل تسنن و تشیع را متحد کرد جنگی است که پایه و اساس قدرت‌هایی بود که ائتلاف مستحکمی را به وجود آوردند و اکنون این جنگ به پایان خود نزدیک می‌شود و این ائتلاف به سرعت در حال فروپاشی است چه بسا جنگ منطقه‌ای بدتری رخ بدهد چراکه جنگ‌ها پشت سر هم می‌آیند و در منطقه خاورمیانه که ثبات برایش ممنوع شده، ریشه کرده‌اند.

بارزانی موعد این همه پرسی را در زمانی اشتباه انتخاب و همسایگان عرب و ایرانی و ترکیه‌ای را علیه خود و مردمش متحد کرد. علاوه بر این کردستان ویژگی‌های یک کشور را ندارد. مرزهایش نامشخص، وام‌هایش زیاد و خزانه‌اش تقریبا خالی است. حقوق کارمندانش از چند ماه پیش داده نشده و دموکراسی‎‌اش ناقص است. رئیس این اقلیم از دو سال پیش اختیارات حکومتداری را از دست داده است و تردیدهایی درباره برگزاری انتخابات ریاست اقلیم در ماه نوامبر وجود دارد. بارزانی پارلمان را به محض سوال پرسیدن درباره سرنوشت درآمدهای نفتی و درخواست برخی نمایندگان برای مشخص کردن اختیارات کلی پارلمان، تعطیل کرد و علاوه بر این فساد گسترش یافته و دودستگی‌های شدیدی میان سلیمانیه که حزب اتحادیه میهنی کردستان به ریاست جلال طالبانی بر آن سیطره دارد و اربیل مرکز حکومت خاندان بارزانی وجود دارد.

کسانی که به اربیل رفته‌اند، می‌گویند که فضا بسیار پرتنش است و کردها هم خوشحالند و هم نگران. خوشحال از برگزاری همه پرسی و استقلال اقلیم کردستان و نگران آینده. محاصره آن‌ها یک روز قبل از همه پرسی آغاز شده است. ایران و عراق مرزهای زمینی و هوایی‌شان را بسته‌اند و ترکیه و ایران رزمایش‌های نظامی را برگزار کردند. حشد شعبی عراق جنگ حویجه را سریع آغاز کرد تا کنترل کرکوک، مدلین، خانقین، بدره، سنجار و دشت نینوا را در دست بگیرد. مشکل بزرگ زمانی شروع می‌شود که ترکیه خط لوله انتقال نفت را که نفت کردها را پمپاژ می‌کند و منبع درآمد اصلی است، ببندد. کشورهای اروپایی نیز که بارزانی با پیشنهادات‌شان مخالفت کرد به توقف کمک‌هایشان به این اقلیم تهدید کرده‌اند.

حیدر العبادی، نخست وزیر عراق بارزانی را به خروج از قدرت حکومت و شورش علیه تصمیمات دادگاه فدرال که به قانونی نبودن همه پرسی رأی داده بود، متهم کرد. بنعالی ییلدیریم، نخست وزیر ترکیه نیز تأکید کرده که همه پرسی تهدیدی برای امنیت ملی ترکیه است. بارزانی نیز در پاسخ اعلام کرد که عراق کشوری قومی و طایفه‌گرا شده و یک کشور دموکراتیک نیست در نتیجه استقلال تنها پاداش مادران شهدا است.

اسرائیل تنها دولتی است که از این همه پرسی علنا حمایت کرده است و بارزانی را به اعلام استقلال تشویق می‌کند. شاید تنها طرفی باشد که کشور کردستان را به رسمیت بشناسد، کردستانی که بعید نمی‌دانیم وضعیتش مثل وضعیت دولت رئوف دنکتاش رهبر سابق جمهوری ترک‌نشین قبرس شمالی شود که بیش از ۴۰ سال پیش اعلام شده بود اما تفاوت اصلی که آن این است که دشمن آن قبرس یونانی‌نشین ضعیف است و یونان کشوری در کنار ترکیه در پیمان ناتو است در حالی که کشور کردستان جدید از سوی چهار کشور ایران، ترکیه و سوریه و عراق محاصره خواهد شد و آن را خط قرمز خواهند دانست. این مقدمه‌ای برای تجزیه آن خواهد بود.

نضال قبلان، سفیر سابق سوریه در آنکارا واقعیت مواضع این کشورها را به شکل واضح در مصاحبه با المیادین توضیح داده است. وی گفت: سوریه هرگز اجازه تشکیل "کشور صهیونیستی" را در مرزهای شمالی خود نخواهد داد. وی در اشاره به نزاع‌های استقلال طلبی کردهای سوریه و پیشروی نیروهای "سوریه دموکراتیک" به سمت دیرالزور و برگزاری انتخابات محلی این اظهارات را ایراد کرد.

بارزانی بیشتر همسایگانش را علیه خود به دشمنی واداشت. اطلاعات تقریبا تأیید شده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهند یک هیئت امنیتی ترکیه چند روز پیش با نظارت روسیه با همتایان سوری خود دیدار کرده تا به هماهنگی مواضع برای مرحله مابعد همه پرسی در اربیل و اوضاع ادلب بپردازد. اخبار منتشر شده حاکی از این است که این نشست تنش زا بوده و دو طرف اظهارات تندی را ایراد کرده‌اند.

حق تعیین سرنوشت یک حق مشروع برای تمامی مردم است اما به شرط فراهم بودن امکانات و ضمانت‌های مطلوب و زمان مناسب. ما فکر نمی‌کنیم بارزانی قبل از اتخاذ این اقدام سرنوشت ساز به شکل دقیق محاسبه کرده باشد.

همه پرسی امروز استقلال را به صورت نظری برای برادران کرد احتمالا محقق خواهد کرد اما چه بسا آتش جنگ طایفه‌ای را برای چندین سال برافروزد. تمامی نگرانی سر این است که سرنوشت کشور کرد با سرنوشت داعش تفاوتی نخواهد داشت با یک تفاوت بزرگ در شرایط و داده‌ها. ائتلافی که از نظر جغرافیایی داعش را از بین برده همانی است که برای جنگ دیگری علیه کشور کردستان که در آستانه متولد شدن است، آماده می‌شود. الله أعلم.

 

40700_691

مخاطرات رأی به استقلال کردستان

روزنامه نیو استریتس تایمز نیز نوشت، در منطقه خاورمیانه جایی که کشورها به‌ندرت در مورد یک مسئله به توافق می‌رسند، حال یک اجماع تقریباً جهانی در مورد یک موضوع شکل گرفته: اینکه همه‌پرسی استقلال که کردهای عراق امروز می‌کنند، اقدامی بسیار خطرناک است که باید به هر قیمتی متوقف شود.

کاخ سفید این همه‌پرسی را «تحریک‌آمیز و بی‌ثبات کننده» توصیف می‌کند؛ دولت‌های اروپایی این رأی‌گیری را فرآیندی با «هیچ احترامی برای مشروعیت بین‌المللی» ارزیابی می‌کنند.

بااین‌حال کردها عقب‌نشینی نکرده‌اند چراکه یک قرن است که برای بقای خود تلاش می‌کنند. یک دولت جدید کرد شاید بلافاصله پس از همه‌پرسی تشکیل نشود اما بی‌ثباتی بیشتر در خاورمیانه را عملاً تضمین می‌کند.

کردها اغلب به‌عنوان بزرگ‌ترین گروه قومی شناخته می‌شوند که کشور ندارند، که البته این مسئله صحیح نیست. بسیاری از گروه‌های قومی مجزا در آفریقا نیز کشوری برای خود ندارند، تامیل‌ها و سیک ها هم همین‌طور. ضمن اینکه مقرر نشده که موقعیت مستقل تنها راهی است که یک گروه قومی می‌تواند دست به سازمان‌دهی بزند. و این یک واقعیت است که دست‌کم تا آغازین روزهای قرن بیستم و حتی شاید بعدازآن، اکثر کردها چندان به دنبال استقلال نبوده‌اند.

اما این حقیقت هم وجود دارد که سرنوشت کردها، به‌عنوان گروه مسلمانی با تاریخ و زبان متفاوت که بیش از آنکه به مردم عرب نزدیک باشد به ایران نزدیک است، همواره مهم‌تر از آن بوده که به دست خود کردها سپرده شود.

اینکه در حال حاضر همه‌پرسی استقلال در نواحی کردنشین عراق برگزار می‌شود اصلاً جای تعجب ندارد. کردهای عراق هم در طول حاکمیت صدام حسین، رئیس‌جمهور سابق عراق بسیار اذیت شدند و هم از ذینفعان اصلی سرنگونی وی بودند.

دولت منطقه‌ای کردستان یک دهه است که منطقه خودمختار خود را با ارتش، پارلمان و سیستم مالیاتی خود اداره می‌کند. و با وجود اینکه مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان پیش‌ازاین سعی کرده بود از درخواست استقلال اجتناب کند، همه می‌دانستند که این همواره هدف نهایی او بوده است.

کشورهای غربی سعی کردند او را مجاب کنند که با ایجاد تمام شرایط یک کشور، بدون آنکه درخواست استقلال رسمی مطرح شود، همان مسیر قبلی را ادامه دهد. اما این بار بارزانی به دلایل مختلف، تصمیم دیگری گرفته است.

نخست، او می‌داند که اگر حال دست به چنین اقدامی نزند، این فرصت در آینده‌ای نزدیک بازنخواهد گشت. چراکه خاورمیانه در حال حاضر با درگیری‌های به‌هم‌پیوسته بسیاری فلج شده که هیچ راه‌حل مشخصی ندارد. به این شرایط نبود استراتژیک آمریکا و بازگشت روسیه به‌عنوان یک بازیگر را هم اضافه کنید.

نخست، هیچ توافقی در مورد اینکه مرزهای کردستان از کجا به کجا باشند، صورت نگرفته است. این همه‌پرسی در 15 منطقه جداگانه در حال برگزاری است، از جمله شهر کرکوک که از نظر قومی مختلط است و کردها به دلیل ذخایر نفتی به دنبال آن هستند و این در حالی است که آن‌ها در این منطقه در اقلیت قرار دارند.

بااین‌حال حتی اگر کرکوک در نهایت از کردستان جدا بماند، ظهور یک دولت کرد مستقل خاورمیانه را متحول خواهد کرد. این خطر که ترکیه و ایران برای ضربه زدن به یک کردستان تازه مستقل شده با هم متحد شوند، اغراق‌آمیز است چراکه با وجود مواضع مشترکی تهران و آنکارا در این زمینه دارند، استراتژی‌هایشان احتمالاً بسیار متفاوتی خواهد بود.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه به دنبال دوستی با کردهای عراق به امید جدا نگه‌داشتن آن‌ها از کردهای ترکیه و سوریه بوده، درحالی‌که ایران بیشتر مایل به تحکیم موقعیت خود در عراق بوده است.

واقعیت این است که یک کردستان مستقل زندگی خود را مانند دیگر کشورهای خاورمیانه آغاز خواهد کرد- با یک سیستم سیاسی ناکارآمد، یک اقتصاد متکی به نفت، فساد و فقر زیاد و سطح پائین سواد.

بنابراین باید مانع از شکل‌گیری یک دولت شکست خورده دیگر شد و ناآرامی‌هایی که می‌تواند به دنبال داشته باشد را محدود کرد. دیگر برای حفظ مرزهای موجود در خاورمیانه دیر است. برای اعتراف به اینکه اگر کشورهای خاورمیانه به دنبال اجتناب از ظهور یک دولت مستقل کرد بودند، باید چند دهه پیش سیاست‌های متفاوتی را در پیش می‌گرفتند، هم دیر شده است.

 

آیا خاورمیانه شاهد جنگ دیگری خواهد بود‌؟

نشریه امریکایی «نیوزویک» نیز همزمان با آغاز همه‌پرسی استقلال در اقلیم کردستان عراق علیرغم مخالفت دولت عراق، کشورهای منطقه از جمله ایران و ترکیه و حتی دولت امریکا این گمانه‌زنی را مطرح می‌کند که آیا باید منتظر جنگ دیگری در خاورمیانه باشیم؟

این نشریه می‌نویسد: امید رای‌دهندگان کرد در کنار ترس از منازعه دیگری در عراق قرار دارد. اکنون کردها در حال آماده‌شدن برای به محک گذاشتن بزرگترین شانس خود برای ایجاد یک دولت کاملا مستقل هستند. با این حال، کارشناسان می‌گویند که این می‌تواند آغازگر جبهه تازه‌ای برای خشونت در خاورمیانه باشد.

ساکنان اقلیم تصمیم می‌گیرند که می‌خواهند در کنار بغداد بمانند یا رای به استقلال کامل خواهند داد. کارشناسان می‌گویند این همه‌پرسی جنجال‌برانگیز و تحریک‌کننده است اما اقلیم از نظر خود مبنی بر برگزاری همه‌پرسی عقب‌نشینی نکرده است. در این میان ترکیه نیز علیرغم روابط گسترده در حوزه انرژی با اقلیم کردستان تهدید به تحریم اقتصادی اقلیم کرده و اخیرا تحرکات نظامی ارتش ترکیه در مرز با عراق افزایش یافته است.

تهدید ترکیه جدی است و می‌تواند مشکلی اساسی برای کردها در عراق باشد. ایران نیز اکنون خود را از سویی در برابر کردستان مستقل در عراق و از سوی دیگر در مواجهه با نیروهای ارتجاعی داعش می‌بیند. ایران همراه با ترکیه نگرانی شدیدی از استقلال کردستان عراق دارد. «الیزا مارکوس» تحلیلگر مسائل کردستان می‌گوید مشکل این است که کردستان عراق نیازمند داشتن روابط خوب با همسایگان خود برای تضمین اقتصادی پایدار و پیشرفت و توسعه می‌باشد.

 اکنون در خاورمیانه تنها اسرائیل است که از همه‌پرسی استقلال حمایت کرده است. با این حال، اسرائیل خود مورد انتقاد شدید جهان عرب و مسلمان قرار دارد چرا که تاسیس رژیم‌اش منجر به آوارگی صدها فلسطینی در سال ۱۹۴۸ میلادی و جنگ با همسایگانش شد. روابط کردها با اسرائیل نه تنها نافی اصل اساسی ناسیونالیسم عربی و ناسیونالیسم عراقی است بلکه باعث ترس از افزایش نفوذ اسرائیل در عراق می‌شود. ایران در این میان برای جلوگیری از نفوذ اسرائیل می‌تواند متحدانش در داخل عراق را بسیج کند. ایران می‌داند منافع‌اش به خطر می‌افتد. در نتیجه، امکان درگیری میان نیروهای حشد الشعبی مورد حمایت ایران و پیشمرگه‌ها بالاست. این برای آینده عراق خبر بدی است و تهدیدی علیه منافع امریکا در منطقه است.

نیوزویک در ادامه اشاره می‌کند که از دیدگاه امریکا کردها نیرویی موثر در جنگ علیه داعش در عراق و سوریه بودند. حمایت امریکا از کردها، ترکیه متحد آن کشور در ناتو را آزرده‌خاطر ساخته است. نیوزویک می‌نویسد اگر استقلال کردستان صورت گیرد ایران اقدامات خود را در عراق افزایش می‌دهد و این به ضرر امریکا خواهد بود.

نیوزویک در پایان می‌نویسد اگر کردها نتوانند حمایت جامعه بین‌المللی را در عراق برای ایده استقلال خود جلب نمایند، تبدیل به یک دولت شکست خورده خواهند شد.

در همین حال، هوشیار زیباری از چهره‌های سیاسی شناخته شده عراق که پیشتر در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۴ میلادی در سمت وزیر امور خارجه آن کشور مشغول فعالیت بود و کردتبار است در یادداشتی ضد‌ایرانی در روزنامه بریتانیایی «دیلی تلگراف» نوشته است: «کردستان دیگر نمی‌تواند بخشی از منطقه تحت نفوذ ایران و شبه‌نظامیان شیعه وابسته به آن کشور در منطقه باشد. امروز مردم اقلیم کردستان عراق در یک همه‌پرسی مستقل تاریخی مشارکت دارند. این نقطه اوج دهه‌ها پیشرفت است. ‌نباید هیچ یک از همسایگان یا شرکای‌مان در سرتاسر جهان نگران باشند. از زمانی که توافق سایکس پیکو بیش از صد سال پیش شکل گرفت حقوق کردها نقض شده است. ما به شدت در دوران رژیم‌های مختلف سیاسی در عراق متحمل رنج شدیم مانند دهه ۸۰ میلادی با بمباران شیمیای حلبچه و نسل‌زدایی. ما موافقت کردیم به طور داوطلبانه در عراق جدید عضو شویم و حقوقی برابر با سایر شهروندان در چارچوب دولتی دموکراتیک، فدرال و سکولار داشته باشیم. اما این امر امکان‌پذیر نشد».

قابل ذکر است که خواهر هوشیار زیباری به نام حمایل، سومین همسر مصطفی بارزانی بوده است و وی دایی مسعود بارزانی رئیس حکومت اقلیم کردستان عراق به شمار می‌آید.

40701_121