با وجود مخالفت های بین المللی، منطقه ای و دولت مرکزی عراق و مغایرت آشکار با قوانین بین المللی، همه پرسی جدایی کردستان عراق روز دوشنبه سوم مهر 96 در مناطقی از شمال عراق ( استان های اربیل، سلیمانیه ،دهوک و مناطق مورد نزاع از جمله کرکوک و خانقین) برگزار شد.

به گزارش سحر به نقل از اعتدال، از زمانی که موضوع برگزاری همه پرسی در کردستان عراق جدی شد کشورهای مختلف جهان بر وحدت این کشور تاکید کرده و مخالفت صریح خود را برگزاری این رفراندوم اعلام کردند. برخی از رسانه های بین المللی نیز در روزهای گذشته به تحلیل عواقب برگزاری این رفراندوم و استقلال کردستان از عراق پرداخته اند.

 

در سلیمانیه کسی طرفدار همه پرسی استقلال و بارزانی نیست

روزنامه ایتالیلایی ایل سوله ٢٤ اوره نوشت: چنانچه در اربیل پرچم کردستان گوشه و کنار شهر را پوشانده است و جمعیت با وجد و شادی خیابان ها را پر می کنند، در اینجا یعنی در سلیمانیه حتی یک تظاهرات که از این همه پرسی تعریف و تمجید نماید، مشاهده نمی شود. هیچ پرچم بزرگ و هیچ گردهمایی وجود ندارد. تقریباً چنان که گویی کشور دیگری باشد. با این حال باز هم در کردستان هستیم در پشت مرزهای کشور قدرتمند یعنی ایران.

 

تاسین نمیق، یکی از مقامات عالی رتبۀ اتحادیۀ میهنی کردستان تأکید می کند: «اکنون زمانی مناسب برای برگزاری این همه پرسی نیست. کردستان تقسیم شده است و این یک راز نیست. مسعود بارزانی قلمرو خود را دارد، استان های اربیل و دهوک و متحدش ترکیه که روابط بزرگ تجاری با آن دارد. ما در سلیمانیه ریشه داریم و روابط خوبی نیز با ایران داریم. نه تنها روابط تجاری بلکه حتی دیپلماتیک و فرهنگی. با حزب کارگران کردستان نیز روابطی داریم.»

 

تنها چند کلمه کافی است تا پی ببریم که کردستان عراق تا چه حد متفرق است. با این وجود، بارزانی، رئیس اقلیم کردستان (Krg)، رهبر حزب اکثریت دمکرات کردستان (Kdp) بدون توجه به تهدیدات همسایگان قدرتمندش (ایران، ترکیه و عراق) و بدون در نظر گرفتن هشدارهای جدی آمریکا، اتحادیۀ اروپا و سازمان ملل، قصد ندارد استدلالی در این رابطه بشنود.

 

دقیقاً امروز است که ممکن است یک زمین لرزۀ ژئوپلیتیک در این نقطه از خاورمیانه که تاکنون نیز با رنج و مصیبت هایی دست و پنجه نرم کرده است، ایجاد شود. به این دلیل نیز که کردستان عراق دیر یا زود قصد دارد مناطق مورد اختلاف را ملحق سازد، سنجار، مخمور، خناقین و به ویژه کرکوک، شهر غنی از نفت که بغداد به هیچ وجه  قصد ندارد از آن چشم پوشی کند.

 

شهروندان سلیمانیه چنین تکرار می کنند: «لیکن قبل از آن مسائل ضروری دیگری وجود دارند که باید حل گردند.» آنها با نگرانی می افزایند: «پس از آن چه اتفاقی خواهد افتاد؟». ترکیه، ایران و عراق که به این همه پرسی به مثابۀ خطری برای امنیت ملی خود می نگرند، هم اکنون تهدید به اعمال تحریم ها و تدابیر جدی نموده اند. بعید است که به یک تحریم نفتی برسند یا به بستن حریم های هوایی و مرزها لیکن نباید اینها را غیرقابل تصور دانست.

 

حما توفیق، یکی از مقامات عالی رتبۀ حزب گوران که بیش از همه نسبت به بارزانی منتقد است، چنین بازگو می کند: «کردستان عراق راه به دریا ندارد. ما همه چیز را از کشورهای همسایه وارد می کنیم و تنها منبع خودمان را به لطف ترکیه صادر می کنیم. نفت ٩٥% درآمدهای این اقلیم را تشکیل می دهد. اقلیمی که پیش از این سال هاست که یک چهارم دستمزدهای دولتی را پرداخت می کند زیرا منابعی در اختیار ندارد. از سال ٢٠١٤ بغداد تخصیص پول برای بودجۀ ما را که ١٧,٥%  بودجۀ کشور را تشکیل می دهد، قطع کرده است. ما یک و نیم میلیون کارمند دولتی در میان پنج میلیون سکنۀ این منطقه داریم. پیامدهای آن را تصور کنید. فقط بارزانی خواستار برگزاری همه پرسی در این دوره از بحران اقتصادی و با وجود داعش در پشت مرزها می باشد».

 

حزب دمکرات کردستان، به نوبۀ خود قصد دارد از این دورۀ ضعف رقبای داخلی و خارجی اش بهره جوید. اتحادیۀ میهنی کردستان و گوران رهبری ندارند و برای کردها یک عراق ضعیف که هنوز درگیر داعش است به معنای یک کردستان قدرتمند است. بارزانی به خوبی از این موضوع آگاهی دارد. وی که در سال ٢٠٠٨ به عنوان رئیس اقلیم کردستان انتخاب گردید و ٥ سال بعد به وی تنفیذ گردد، به طور استثنا موفق به تمدید دورۀ ریاست خود تا سال ٢٠١٥ گردیده بود. عدم توافق میان احزاب یاغی و سرکش کُرد باعث گردید که وی بر مسند قدرت باقی بماند.  این همه پرسی ممکن است باعث گردد وی بار دیگر مطرح شود. این همه پرسی صرفاً مشورتی است و احتمالاً استقلالی به همراه نخواهد داشت لیکن ابزاری موثر برای اعمال فشار بر بغداد  خواهد بود و ذهن کردها را از اوضاع فاجعه باری که اقتصاد را دستخوش خود ساخته است، منحرف خواهد ساخت. با یک بدهی ٢٢ میلیارد دلاری بیش از تولید ناخالص داخلی.

 

توفیق در پایان گفت: «قبل از همه پرسی باید به جنگ علیه داعش پایان می بخشیدیم، مذاکراتی را با سایر احزاب آغاز می کردیم، بار دیگر به نهادها اختیاراتی می دادیم، مجلس را بازگشایی میکردیم و انتخاباتی را برگزار می کردیم تا به قدرت بارزانی، رئیس این اقلیم پایان دهم. در نهایت باید باب گفتگویی را با بغداد گشود.»

 

لیکن نتیجۀ این اختلافات امیدوارکننده نیست. کردستان در میان مناطقی تقسیم شده است که توسط احزاب عمده ای کنترل می شوند که با شبه نظامیان و فرمانداری های خود بر امنیت نظارت دارند. یوسف محمد، رئیس مجلس (یا رئیس سابق) این موضوع را برای ما شرح می دهد: «به طور نظری مجلس  بازگشایی شده است. لیکن فعالیت ندارد. دو سال پیش از ورود من به آن جلوگیری شد. مشکل اینجاست که اقلیم کردستان در دست حزب دمکرات کردستان است و سیاست آن فاقد شفافیت است. آنها کل تجارت نفت را در دست دارند. لازم است با فساد مبارزه کرد و نظم نهادی را بازگرداند. سپس انتخابات را برگزار کرد و اقدامات مربوط به کنترل بر عملکرد دولت را انجام داد همان گونه که پیش از این انجام می دادیم.» نظر رئیس مجلس شاید همان است که بیشتر با سیاست واقع بینانه مطابقت دارد.  «چنانچه کردستان به طور یک جانبه استقلال خود را اعلام کند، عراق تجزیه خواهد شد. تنها راه مستقل شدن انجام آن از طریق گفتگو با بغداد است.  اکنون زمان مناسبی برای برگزاری همه پرسی نیست. خطر از دست دادن مناطق مورد اختلاف وجود دارد که ما آنها را کٌرد قلمداد می کنیم و ٤٣% سرزمین ما را تشکیل می دهند.»

 

هزینه هنگفت همه‌پرسی استقلال برای کردها

روزنامه نیویورک‌تایمز نیز نوشت: در شرایطی که کردهای شاد عراقی روز دوشنبه رأی خود به استقلال از عراق را جشن گرفتند، با پرچم‌های کردی به خیابان‌ها آمدند و شادی کردند، همسایگانشان رزمایش‌های نظامی را در مرزهای این منطقه تدارک دیدند تا تهدید مداخله نظامی جدی‌تر شود.

این رأی‌گیری یک روز تاریخی را برای میلیون‌ها کرد در شمال عراق ساخت و لحظه مهمی در رویای تشکیل یک دولت مستقل کردی بود.

درحالی‌که مقامات گفتند نتایج این رأی‌گیری حداقل تا سه‌شنبه اعلام نخواهد شد، انتظار می‌رفت که نتایج به شکل قابل‌توجهی به نفع حامیان استقلال کردستان عراق باشد.

علیرغم این جشن و پایکوبی، این رأی‌گیری احتمالاً هزینه سیاسی هنگفتی برای کردها خواهد داشت.

این اقدام برای ترکیه، ایران و عراق که واکنش‌هایشان می‌تواند در روزهای آتی منطقه را آشفته کند، به‌شدت تحریک‌آمیز بوده و آشوب و ناآرامی که آمریکا امیدوار بود با فشار بر کردها در چشم‌پوشی از رأی‌گیری مانع از آن شود، تشدید خواهد شد.

کاخ سفید هشدار داده که این اقدام کردها می‌تواند آغازگر یک درگیری قومی باشد، باعث ایجاد شکاف در عراق شود و ائتلاف آمریکایی علیه داعش را تضعیف کند. سارا ساندرز، سخنگوی کاخ سفید روز دوشنبه گفت: «ما امیدواریم که یک عراق متحد داعش را نابود کند و مطمئناً یک عراق متحد که ایران را به عقب براند.»

ترکیه و ایران که نگران این رأی‌گیری هستند، رزمایش‌های نظامی در مرز با کردستان عراق برگزار می‌کنند. وزیر دفاع عراق نیز روز گذشته از مانورهای مشترک با ترکیه خبر داد.

اما به نظر نمی‌رسید که رأی‌دهندگان کرد اهمیتی به این موضوع بدهند. اما مسئله این است که رأی «آری» به استقلال سریعاً نتیجه نمی‌دهد و مجموعه‌ای از اقدامات به سمت دولت مستقل و مذاکره با بغداد را به دنبال دارد. بااین‌حال مقامات عراقی این همه‌پرسی را به رسمیت نشناخته‌اند و تأکید می‌کنند که نتایج آن را نمی‌پذیرند. آن‌ها نگران از دست دادن یک‌سوم خاک خود- و منابع اصلی نفت- در صورت جدایی کردستان هستند.

این در حالی است که آمریکا دارایی‌های مهم نظامی و اطلاعاتی در کردستان عراق دارد و کردها روی تداوم روابط با آمریکا پس از پایان همه‌پرسی و کم شدن لفاظی ها حساب کرده‌اند.

رهبران کرد بر این باورند که در میان نیروهای جنگنده پیشمرگه، یک برگ برنده دارند که ثابت کرده‌اند حضورشان برای مبارزه علیه داعش ضروری است. سربازان پیشمرگه مانند ارتش عراق از تمرین‌ها و تسلیحات نظامی آمریکا بهره‌مند بوده‌اند. آن‌ها در کنار نیروهای دولتی عراق مقابل داعش جنگیده‌اند.

مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق اعلام کرده که آماده آغاز مذاکرات با بغداد در مورد مرزها، ترتیبات امنیتی، درآمد نفتی و دیگر منافع مشترک است، حتی اگر این مذاکرات دو سال یا بیشتر به طول بیانجامد.

هوشیار زیباری، وزیر خارجه سابق عراق و رئیس امور همه‌پرسی تأکید کرده که این منطقه روز بعد از همه‌پرسی هیچ تفاوتی با قبل نخواهد داشت. وی روز شنبه گفت: «خورشید از مشرق طلوع خواهد کرد و ما مذاکره خواهیم کرد. استقلال زمان می‌برد.»

 

آماده‌شدن ایران و ترکیه برای جنگ در عراق

 نشریه «نیوزویک» با انتشار گزارشی اشاره می‌کند که رقبای سنتی خاورمیانه یعنی ایران و ترکیه اکنون در مخالفت با استقلال کردها در عراق متحد شده‌اند و منافع  مشترکی برای پایان دادن به جنگ شش ساله در سوریه پیدا کرده‌اند.

«روحانی و اردوغان روسای‌جمهوری ایران و ترکیه روز یکشنبه در تماسی تلفنی گفتند که هر دو کشور درباره وضعیت اقلیم کردستان عراق نگرانی‌های زیادی دارند. همه‌پرسی روز دوشنبه در اقلیم برگزار شد و رای‌دهندگان رای آری یا خیر خود را به استقلال کامل اقلیم از بغداد دادند. این موضوع با انتقاد گسترده دولت مرکزی عراق نیز مواجه شده است. ایران و ترکیه در این میان بر لزوم حفظ تمامیت ارضی عراق تاکید کرده‌اند».

نیوزویک می‌نویسد: ترکیه در حال مانور نظامی در نزدیکی مرز خود با عراق است و گفته می‌شود که حملات هوایی از سوی نیروهای ترکیه علیه ستیزه‌جویان پ ک ک آغاز شده است.

روزنامه اسرائیلی «هاارتص» نیز گزارش داده است که اردوغان، اقلیم کردستان را به قطع تجارت نفت تهدید کرده و گفته ممکن است نیروهای ترکیه را به درون خاک اقلیم اعزام کند. کمی پس از آن رسانه‌های محلی گزارش دادند که ایران نیز ممکن است به این مانور بپیوندد. ایران همچنین از روز یکشنبه مرز خود با اقلیم را بسته و تمام پروازهای خود را به مقصد اربیل متوقف کرده است.

به احتمال زیاد شبه‌نظامیان شیعه حشد الشعبی در عراق نیز که در جنگ با داعش از سال ۲۰۱۴ میلادی نقش داشته‌اند و از حمایت ایران نیز برخوردارند از استقلال احتمالی کردستان عراق تاثیر منفی خواهند پذیرفت. این شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران در مناطقی چون کرکوک حضور دارند که مشارکت رای‌دهندگان در آن مناطق در همه‌پرسی جنجالی شده چرا که علاوه بر کردها، ترکمن‌ها و اعراب نیز در کرکوک سکونت دارند. این موضوع سبب تنش احتمالی بین نیروهای حشد الشعبی و نیروهای کرد خواهد شد.

نیوزویک در ادامه اشاره می‌کند که ایران و ترکیه به طور فزاینده‌ای در مورد سوریه نیز با یکدیگر هماهنگ شده‌اند؛ جایی که تا سالیان اخیر از طرفین مختلف درگیری حمایت می‌کردند.

مجموعه‌ای از پیروزی‌های دولت سوریه و افزایش نفوذ گروه‌های سلفی در میان گروه‌های معارض سوری سبب از بین رفتن حمایت قدرت‌های خارجی از مخالفان سوری شد و ترکیه نیز مجبور شده که پای میز مذاکره بنشیند و با روسیه و ایران مصالحه کند. همزمان با دیدار اردوغان و پوتین در مسکو برای بحث درباره سوریه، بینالی ییلدیریم نخست‌وزیر ترکیه روز دوشنبه اعلام کرد که ترکیه، ایران و روسیه با یکدیگر همکاری‌های گسترده‌ای را برای بهبود وضعیت در سوریه آغاز کرده‌اند.

نیوزویک در پایان می‌نویسد: «ایران و ترکیه علیه دشمن سومی یعنی عربستان سعودی نیز متحد شده‌اند. عربستان سعودی از اوایل سال گذشته پس از حمله معترضان به سفارت ریاض در تهران رواط دیپلماتیک خود با تهران را قطع کرد. اکنون پس از قطع روابط عربستان و قطر رابطه ترکیه با ریاض نیز تیره و تار شده است چرا که دولت ترکیه یکی از حامیان قطر بوده است.